Fırkalaşma, karışıklık ve kaybedilen ayrım üzerine
I.
Dinî alana bugün dışarıdan bakan da içinden geçen de aynı manzarayla karşılaşır: etiketler, karşı etiketler, reddiyeler, tahzir listeleri, kimin kimden okuduğuna göre çizilen haritalar. Ortadaki insanın hâli karışıklıktır ve suç genellikle "ayrılığa" atılır: bu kadar görüş olmasa, bu kadar grup olmasa, din tek sesle konuşsa karışıklık biterdi. Teşhis yanlıştır, çünkü tek kelimeyle konuşmaktadır. Ayrılık iki ayrı şeydir: geleneğin meşru saydığı, hatta işlettiği yöntem farkı, ihtilaf; ve geleneğin lanetlediği bölünme, iftirak. Dil ikisini aynı kelimeye sıkıştırınca ikisi birden savunulamaz ve ikisi birden kınanamaz hâle gelir. Karışıklığın ilk kaynağı görüşlerin çokluğu değil, bu ayrımın kaybıdır.
II. Ayrımın restorasyonu
İhtilafın meşruiyeti sonradan icat edilmiş bir hoşgörü değildir; kaynağın kendisinde onaylanmıştır. Hendek sonrası Benî Kurayza'ya yürüyen sahabeye ikindiyi orada kılmaları söylenmişti. Bir kısmı sözü acele emri olarak anladı ve namazı yolda kıldı; bir kısmı lafzı esas aldı ve vaktin çıkması pahasına orada kıldı. Aynı nas, iki okuma, iki amel; ve iki grup da azarlanmadı. Sahabe fıkıhta ihtilaf etti ama saf tutarken ayrılmadı. Dört mezhep bu mirasın kurumsallaşmasıdır: ortak akide üzerinde yöntem okulları.
İftirak ise başka bir şeydir ve hakkındaki dil serttir. Âl-i İmrân 103 topluca sarılmayı emreder ve tefrikayı yasaklar. En'âm 159, dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar hakkında Peygamber'e onlarla hiçbir ilgisinin olmadığını söyler. Rûm 32 bölünenleri tarif eder ve cümleyi bir gözlemle kapatır: her hizip elindekiyle sevinir. Yetmiş üç fırka rivayeti de bu dilin parçasıdır ve bu yazıda yalnızca ne ise o olarak durur: bölünmeye karşı bir uyarı. Kurtulan fırkayı işaret eden bir ayıklama cetveli olarak kullanıldığı anda rivayet, kınadığı işin aletine dönüşür.
Asimetri buradadır: iftirakı kınayan deliller sahihtir; bölünmüşlüğü savunmak için en çok koşulan söz ise, ümmetimin ihtilafı rahmettir sözü, hadis tenkitçilerinin isnadını bulamadığı bir sözdür. Sübkî, sahih, zayıf veya mevzu bir senedine rastlamadığını yazar. Mananın savunulabilir tarafları ayrı bir tartışmadır; ama nispet askıdadır ve bölünmenin en meşhur delili, delil değildir.
Sınır ölçütü de buradan çıkar: ihtilaf, taraflar birbirini mazur gördüğü ve mesele mesele olarak kaldığı sürece ihtilaftır. Bir görüş, cemaat aidiyetinin şartına dönüştüğü anda, yani dostluk ve düşmanlık o görüşe göre örgütlenmeye başladığında, ihtilaf bitmiş, iftirak başlamıştır. İbn Teymiyye'nin uyarısı bu ölçütün eski hâlidir: ihtilaflı meselelerde insanları imtihana çekmek, ümmeti bölenlerin işidir. Ölçüt görüşün içeriğine değil, görüşün gördüğü işe bakar.
III. Görüşün mülke dönüşmesi
Rûm 32'nin son cümlesi bir mekanizma tarifidir. Sevinç, görüşün mülke dönüştüğünün işaretidir; artık savunulan şey bir anlama değil, bir sahipliktir. Dönüşümün epistemik bedeli hemen ödenir: soru "delil ne"den "kim söyledi"ye kayar. Aynı istidlal, dost ağzından hikmet, hasım ağzından sapma diye okunur; delil kimin elindeyse ona göre parlar veya söner.
Ortadaki insan için sonuç şudur: kendisinden delil değerlendirmesi değil, saf seçimi beklenir. Oysa saf seçimi delil değerlendirmesinden zordur, çünkü deliller sınırlı sayıdadır, saflar çoğalır. Her grup kendini öbürlerine göre tanımladıkça harita büyür ve bir noktada grupların haritası, tartışılan soruların kendisinden karmaşık hâle gelir. Karışıklık burada arıza değil, çıktıdır. Reddiye kültürünün teşvik yapısı da aynı yöne iter: farkı keskinleştirmek ilgi üretir, incelik üretmez. İki tarafın neyde ortak olduğunu gösteren metnin okuru azdır; birinin öbürünü tahzir ettiği metnin okuru çoktur.
IV. Arayüzün çöküşü
Klasik yapıda sıradan insanın sorusu "hüküm ne" idi ve soru bir yapıya sorulurdu: tanınan bir hoca, bir mezhep, bir medrese. Usul kaidesi bunu açıkça söyler: avâmın mezhebi, müftüsünün mezhebidir. Bunun anlamı sıradan insanın düşünmemesi değil, tercih yükünün ehil bir arayüze devredilmesiydi; karmaşıklığı yapı emerdi.
Akış çağı bu arayüzü söktü. Her görüş, her reddiye, her karşı reddiye aynı ekrana aynı ses yüksekliğiyle düşer; yakınlık, ehliyet ve bağlam sinyalleri düzleşir. Sıradan insana müftü seviyesinde bir tercih yükü yüklenir ve tercih araçları verilmez: sened bilmez, usul bilmez, ricâl bilmez, ama beş dakikada iki zıt fetva arasında karar vermesi beklenir. Buna bağlam çöküşü eklenir: bir yer, bir hâl, bir şart için verilmiş fetva, şartlarından soyulup dolaşıma girer ve başka şart için verilmiş fetvayla çarpışır. Çarpışma çelişki gibi, çelişki keyfîlik gibi, keyfîlik kaos gibi okunur. Karışıklık, araçsız hakemliğin öngörülebilir ürünüdür.
V. Kapanış
Suçlama düştüğünde geriye iki ayrı teşhis kalır. Meşru ihtilafın ürettiği yorgunluk bir edeb sorunudur: fark taşınamıyor, mazeret görülmüyor, mesele kişiye yapışıyor. İftirakın ürettiği karanlık ise bir aidiyet ekonomisi sorunudur: görüş mülkleşmiş, saf delilden önce gelmiş, harita sorudan büyümüş. İki hastalık iki ayrı ilaç ister ve ikisinin de ilacı görüş birliği değildir; zorla birlik talebi çoğu zaman bir fırkanın kendi görüşünü birlik diye dayatmasıdır, yani aynı hastalığın bir semptomu daha.
İlaç, kaybedilen ayrımın iadesidir. İhtilaf edebiyle taşınır, iftirak deliliyle reddedilir; hangi farkın hangisi olduğunu söyleyen ölçüt ortadadır: fark, aidiyetin şartı olmuş mu, olmamış mı. Karışıklığın ilacı herkesin aynı şeyi söylemesi değil, kimsenin bu ayrımı unutmamasıdır.