Bir kavram ithalatının kaybettirdikleri üzerine
I.
Sözlükler, ayar ekranları ve kamusal tartışma aynı eşleştirmeyi kullanır: privacy'nin Türkçesi mahremiyettir. Eşleştirme o kadar yerleşmiştir ki iki kelimenin aynı soruyu sorduğu varsayılır. Oysa sorular farklıdır. Privacy'nin sorusu şudur: hakkımda ne bilinebilir, verilerim kimde, beni rahat bırakma yükümlülüğü nerede başlar. Mahremiyetin sorusu başkadır: kim kime ne kadar görünür. Birincisi tek değişkenli bir fonksiyondur; öznesi bireydir, nesnesi bilgidir. İkincisi iki değişkenli bir fonksiyondur; birimi ilişkidir, nesnesi bakıştır. İthal edilen şey bir kelime değil, bir gramerdir ve gramer değişince bazı sorular sorulamaz hâle gelir. Bu yazının işi kaybolan grameri geri açmaktır.
II. İki gramer
Privacy bireyden başlar. Tarifi de öyle doğmuştur: yalnız bırakılma hakkı. Koruduğu şey kişinin kendi alanı ve kendi bilgisidir; ihlali bir kişiye karşı işlenir ve çoğu rejimde rızayla kaldırılabilir, bir kutucuğu işaretlemek yeter. Mahremiyet ilişkiden başlar. Mahrem, tek başına bir kişinin sıfatı değildir; iki kişi arasındaki bağın adıdır ve görünürlük sınırı karşıdakine göre değişir. Aynı kişinin eşine, mahremine ve nâmahreme karşı sınırı aynı değildir; avret mutlak bir alan değil, ilişkiye göre yeniden çizilen bir sınırdır. Privacy'de korunan alan kişiye aittir; mahremiyette düzen iki tarafı birden bağlar ve tek tarafın rızasıyla satılabilecek bir mülk değildir.
En keskin fark yükün yeridir. Privacy rejimleri yükü izlenene verir: ayarlarını yap, verini koru, sözleşmeyi oku. Mahremiyet yükü önce bakana yükler. Nûr 30 örtüden önce gelir ve bakana seslenir: mümin erkeklere söyle, gözlerini sakınsınlar. Kadınlara örtü emri sonraki ayettedir ve o ayet de önce gözden başlar. Görünürlük rejiminin ilk muhatabı görünen değil, görendir; gadd-ı basar, modern tartışmada karşılığı olmayan bir kurumdur, bakışın yükümlülüğü.
Kök de aynı şeyi söyler. H-r-m ailesi haramı, haremi, mahremi ve ihramı bir arada tutar: yasak ile kutsal aynı köktedir. Korunan alan, sahipli olduğu için değil hurmet taşıdığı için korunur; hurmet kelimesinin hem dokunulmazlık hem saygı demesi tesadüf değildir. Privacy mülk benzeri bir menfaati korur; mahremiyet bir dokunulmazlığı.
III. Gramerin inceliği
İnce olan taraf, sanıldığının aksine ithal kavram değildir. Klasik gramer görünürlüğü üç eksende dereceler: ilişkiye, mekâna ve saate göre. İsti'zan mekân eksenidir: Nûr 27, kendi eviniz dışındaki evlere izin istemeden ve selam vermeden girmeyin der; eşik, bakışın durduğu yerdir. Nûr 58 saat eksenini ekler ve üç vakit sayar: sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerin çıkarıldığı vakit ve yatsıdan sonra. Ayet bu üç vakte bizzat avret der; mahremiyetin zamansal grameri, metnin kendi terimidir. Ev içinde bile, aynı kişiler arasında bile görünürlük saate göre derecelenmiştir.
Bunun karşısına modern arayüzün sunduğu kontrol konur: herkes, arkadaşlar, yalnızca ben. Üç konumlu bir kaydırıcı, üç eksenli bir gramerin yerinde duruyor. Sofistike kavramın privacy olduğu varsayımı burada tersine döner: ithal edilen, kaba olandır.
IV. İthalatın kaybettirdiği
Gramer kaybının faturası, privacy dilinin tökezlediği vakalarda kesilir. İlki çocuğun teşhiridir. Çocuk rıza veremez; privacy grameri rıza sahibi arar ve ebeveyni bulur, çocuğun görünürlüğü fiilen ebeveyn mülküne yazılır. Mahremiyet grameri burada tökezlemez, çünkü görünürlüğü zaten mülk saymaz: ebeveyn bir düzenin emanetçisidir, bir görüntünün maliki değil. Yanlışın adı, verilemeyen bir rızayı icat etmeden konabilir.
İkincisi rızalı teşhirdir. Aile hayatını gelire çeviren yayıncılıkta rıza vardır, sözleşme vardır, ihlal edilen bir hak yoktur; privacy dosyayı kapatır. Yine de bozulan bir şey vardır ve privacy'nin ona kelimesi yoktur. Mahremiyetin vardır: bozulan şey kişinin hakkı değil, kişiler arasındaki düzendir ve düzen, taraflardan birinin tek başına satabileceği bir şey değildir. Yakın gözetim de aynı gramerle çözülür: telefonu karıştırılan eş meselesinde privacy iki mülkün çatışmasını görür, benim cihazım, benim verim; mahremiyet ise ilişkinin kendi açıklık düzenini görür ve hem toptan gözetimin hem toptan kapalılığın neden bozukluk olduğunu aynı cümlede söyleyebilir.
Üçüncüsü bakan taraftaki boşluktur. Platform, kurumsallaşmış bir bakıştır: akış, bakmayı örgütler, ödüllendirir ve eğitir. Görünen taraf için ayar ekranları vardır; bakan taraf için tek bir yükümlülük yoktur, bakış hizmet edilecek bir iştah sayılır. Düzenleme tartışması da aynı yarımlıktadır: verinin nasıl işleneceği konuşulur, bakışın nasıl terbiye edileceği konuşulmaz. Gadd-ı basar'ın ürün karşılığı yoktur ve bu boşluk, gramerin hangi yarısının ithal edilmediğini gösterir.
V. Kapanış
Buradan privacy düşmanlığı çıkmaz. Veri koruması hukuki bir kazanımdır ve yerinde kalır; iddia daha dar ve daha serttir: mahremiyet onun çevirisi değildir. Kelime iade edildiğinde tartışma üç şey kazanır: bakan tarafın yükümlülüğü, ilişkiye göre derecelenme ve rızayla satılamazlık. Bir de ikinci soru: mevcut tartışma yalnızca "verim kimde" diye soruyor; geri gelen gramer, "bakış kimde ve hangi hakla" diye sordurur.